VELHASIL

Türkçe ve “Zenci”lik

Türkçe Olimpiyatları’nda Türkçe konuşan Afrikalı çocukları görünce, nicedir aklıma gelen ama buraya yazmaya fırsat bulamadığım bir kelimeyi hatırladım: Zenci.
 
“Zenci” kelimesinin kullanımı, ayrımcı söyleme dahil olduğu iddiasıyla kimi kesimler tarafından tenkit edilse de, bu henüz herkes tarafından bilinen ve kabul gören bir yaklaşım olamadı.
 
Peki gerçekten ayrımcı ve ırkçı bir kelime mi “zenci”?

Son zamanlarda olimpiyatlar sağolsun, siyah kardeşlerimizi normalden daha fazla görür olduk ama, biliyorsunuz Türkiye’nin kendi siyah nüfusu zaten var, lakin pek kalabalık değiller.

Ege ve Akdeniz Bölgesi’nin bazı köylerinde (ve muhtemelen benim bilmediğim başka yerlerde de) yaşayan siyah vatandaşlar, kuvvetle muhtemel Osmanlı zamanında köle ticareti amacıyla Afrika’dan getirilen insanların torunları.

Türklerin ve Türkçe’nin (coğrafi sebeplerle) siyah insanlarla çok geç tanıştığını düşününce, “zenci” kelimesinin Türkçe olamayacağını da otomatik olarak anlamış oluyoruz.

Peki bu kelime Türkçe değilse necedir?

Bu soruyu sorduğumuz çoğu zaman olduğu gibi, yine Farsça’ya ulaşıyoruz. Farsça’ya ulaşınca da, aslında yazının merkezindeki soruya da ulaşmış oluyoruz:

Madem “zenci” denen insanlar Afrika’dan geldi, kelime nasıl Farsça’dan geliyor?

Yolculuk başlıyor.
Efendim, ilk durağımız, Afrika’nın Doğu kıyılarında bir ülke olan Tanzanya.
Tanzanya’nın en büyük şehirlerinden biri olan Zanzibar, (çok eski ve silik yerleşimleri saymazsak) ismini ve önemini İranlı denizcilere borçlu. İranlılar uzun süre bu şehri Doğu ve Afrika ile ticaret yapmak kullanmışlar. Hatta kentteki Fars eser ve etkilerini görmek hala mümkün.

Ve kolayca tahmin ettiğiniz gibi, şehrin ismi, yani “Zanzibar” ve “zenci” kelimeleri aynı kökten geliyor. Bu kök ise “zang”.
Yani (sıkı durun) “pas”. Evet bildiğiniz demir pası. “Paslanmak”taki pas.

Demek ki “zenci”, “paslı insan” demek. Peki madem kelime kökü “zang”, son hali neden “zangi” veya “zengi” değil de zenci”?

Çünkü Farsça’dan Arapça’ya geçen kelimelerin sonundaki ‘g’ harfi belli bir dönemde ‘c’ye dönüşüyor, bundan Türkçe de payını alıyor.

“Zanzibar” veya “Zangibar” ise kelime anlamı olarak “Zencilerin sahili” gibi bir anlama sahip. Ve şehrin köle ticareti konusunda oldukça acı bir tarihi var. Osmanlı’nın siyah kölelerinin, yani şimdiki Ege köylülerinin de oralardan gelmiş olması, hiç de uzak bir ihtimal değil.

Yani, İngilizce’de, Latince “siyah” kökünden gelen ve aşağılayıcı olduğu için kullanılmayan “negro” kelimesi bile, “paslı” manasına gelen “zenci” kelimesi yanında oldukça masum kalıyor.

Tuhaf bir detay daha var:
Bu zalim kelimeyi doğuran dilin Farsça olması da tam bir ironi… Çünkü, sırf başka bir dil konuşuyor diye Araplar tarafından kendisine “beceriksiz, barbar” manasına gelen “Acem” kelimesiyle hitap edilen İranlının, elin zavallı Afrikalısına “Paslı” demesi hoş olmamış…

Velhasıl, yolunuz Ege köylerindeki siyah hemşerilerimizin köylerinden birine düşerse, İranlı denizcileri, siyah oldukları için “paslı” denilen insanları, kölelik döneminin acısı içinde, torunları ise başka kıtalarda yaşatan Zanzibar’ı hatırlayın istedim.


Not:
Ha, şunu da söyleyeyim: Bazı İngilizce kaynakların Zanzibar’ın etimolojisini ‘Taş Şehir’ olarak açıkladığını görebilirsiniz, bu büyük ihtimalle yanlış. Büyük ihtimalle diyorum çünkü düşünüp taşınıp, yanılma payımı da saklı tutarak şu sonuca varabildim: Muhtemelen ‘Zang’, yani ‘pas’ kökünü ‘seng’, yani ‘taş’ kelimesine benzetmişler ve bu yüzden Zangibar kelimesinin aslen Sengibar olduğunu sanmışlar.

SEZAR’IN MAVİ EKRANI

‘Korsan’ların bilgisayarla ilişkisinin bir de etimolojik boyutu var.
Bugünlerde Anonymous isimli grubun Türkiye’deki devlet sitelerine korsan saldırılar düzenleyeceği haberi oldukça ilgi gördü. Ben de zamanında merak edip öğrendiğim bir şeyi sizinle paylaşmak istedim: Denizcilik terimlerini genelde ithal eden Türkçe, neden elin ‘pirate’ dediğine ‘korsan’ diyor?

‘Korsan’ kelimesi, aslında Latince’deki ‘corso’ kökünden geliyor. Yani koşmak, yol almak, ilerlemek. Deniz yolculuğu anlamında kullanılan ‘cursus’ da bu kökten devşirme. İkinci anlamı ise saldırı. Ve sonuna Latince’nin isimden sıfat yapma soneki olan ‘-arius’u alıp ‘corsarius’a dönüşünce, uzun yıllar Akdeniz dillerinde yaygın olarak ‘deniz haydutu’ manasında kullanılan bir kelime oluveriyor.

Aslen kelimenin doğum yerinin Adana açıkları olmasından da çekinmiyor değilim. Çünkü Roma’nın, zamanında denizde terör esiren Kilikya Korsanları’ndan da çok çekmişliği var (Sezar’ı bile kaçırmış adamlar).

Neyse..

Şu an ‘korsar’ değil de ‘korsan’ diyorsak, sebebi muhtemelen Arapça. Çünkü ‘corsarius’, Arapça’da ‘qurşal’, ‘qurşan’ gibi hallere bürünüyor (Kilikya ihtimalini tekrar düşünmedim desem yalan olur).

Bu arada, ‘corso’ ve ‘cursus’, binyıllar sonra hala fark etmeden kullandığımız birçok kelimenin de kökü. Mesela İngilizce’de ‘halihazır’ (ve aynı zamanda akış) manasına gelen ‘current’, ‘haftaya kesin gidiyoruz’ dediğimiz GoKart’taki ‘kart’, kariyer kovalamaktan bıkanların imdadına yetişen aşçılık ‘kurs’ları ve her gün duyduğumuz dolar ‘kur’u gibi bir sürü kelime, aslında ‘ilerleme, akış, yürüme, devam etme, vs’ anlamlarını taşıyan ‘corso’nun farklı torunları.

Gelelim ‘korsan’ kelimesinin bilgisayarla ilişkisine:
‘Corso’, yani koşmak kökü, bugün bütün bilgisayarların ekranlarında gördüğümüz ‘cursor’ın da kökü. Yani kaba bir çeviriyle ‘cursor’; koşan, koşturan falan gibi bir şeye denk geliyor. Zaten birkaç yüzyıl önce de ‘koşucu, koşarak gelen ulak’ anlamlarında kullanılmışlığı var.

Velhasıl, modern çağın sanal korsanlarının, sadece yaptıklarıyla değil, kullandıklarıyla da eski çağın korsanlarıyla benzer köklerden faydalandığını kim tahmin ederdi?
Bir daha birileri ‘korsan’lıktan bahsederse, Sezar’a kök söktüren Adana korsanları ile bilgisayar körsırının aslen akraba olduğunu hatırlayalım istedim.

Yüz numaranın hikayesi strikes back.

Hatırlayacağınız gibi “tuvalet” manasına gelen “yüz numara” ibaresinin garabeti hakkında geçenlerde ufak bir denemem olmuştu. Bazı okurlardan itiraz sesleri yükselince, aslında işin başında rast geldiğim, ama yeterli kaynak bulamayınca ikna olamadığım için anlatmamaya karar verdiğim bir olasılığı tekrar ele almaya karar verdim. Çünkü ikna oldum, bu açıklama daha mantıklı görünüyor.

Orhan‘ın, sevgili Aliye hanımın, Selim ve saygıdeğer babası Burhan Ünlüsoy’un ve en nihayetinde Murat Belge’nin yazdıklarından derlediğim açıklama şöyle:

Fransızca’da okunuşu birbirinin tamamen aynı olan iki kelime var: Biri “cent”, diğeri “sans”. İlki “yüz” anlamına gelirken (century, centurion), ikincisi Türkçe’deki “-sız” eki gibi bir anlama sahip (sans-serif: serifsiz).

Ayrıca, eski zamanlarda Fransa’da otellerin, hanların her katında tek bir tuvalet olurmuş ve diğer odalarla ve oda numaralarıyla karışmasın diye kapısına “00” yazılırmış. Yani “numarasız”… Fransızcası ile “sans-numéro”.

Gelin görün ki aslen “numarasız” manasına gelen “sans-numéro”, aslen “yüz numara” manasına gelen “cent numéro” ile okunuş olarak tamamen aynı olduğu için, bunu duyan bir memleketlimiz, “Gavur kenefe yüz numara diyormuş,” diye düşünüyor ve bu yüzden günümüze gül gibi bir miras bırakıyor.

Velhasıl, dilbilimde bazı konuların açıklanabilir değil, ancak anlatılabilir olduğunu söylemiştik, aynen öyle olmuş.

Son olarak, beni uyaran herkese en samimi duygularımla teşekkür eder, ilk gördüğü hikayenin üstüne layıkıyla gitmeyen kendimi tenkit eder, yüz numara hikayesinin ilk halinin hala ilginç olduğunu düşündüğüm için silmememi mazur görmenizi dilerim. 

Evde denizci, doğuda fahişe, batıda kaldıraç.

İstanbul’da denize çok da yakın olmayan Levent muhitinin Osmanlı’nın deniz neferleri olan leventlerle ne alakası var diye düşündüm geçen, başa bir uzun hikaye çıktı altından, şuymuş:

‘Levent’ kelimesinin kökü, latince ‘levare’ye dayanıyor. Yani kaldırmak, yüksel(t)mek. İngilizce’de ‘manivela, kol, kaldıraç’ manasına gelen ‘lever’, ve ‘yükselmek’ manasındaki ‘levitate’; Türkçe’de ise ‘levye’ ve ‘rölyef’ aynı kökten.

 Bu açıklamalarla birlikte sanırım yazının başlığındaki ‘batıda kaldıraç’ olma kısmını açıklamış olduk.

Peki denizciler neyi nerden kaldırıyor da ‘levent’ olmuşlar?

Bu sorunun cevabı da aslında denizcilerin bir şeyi kaldırdığıyla değil, nereden geldikleriyle ilgili: Doğudan. Yani güneşin ‘yükseldiği’ yerden. İtalyanca’da bulunan ‘marino di levanti’ (şarkî denizci) hitabı aslında leventlerin isimlerini borçlu oldukları tamlamadır diye tahmin ediyorum.

Bu şekilde ‘evde denizci’ kısmını da açıklamış olduk.

Gelelim doğuda fahişe olma kısmına. Farsça’daki ‘levend’ kelimesi aslında bizim ‘levent’le aynı şey değil. ‘Başıboş, aylak, serseri, fahişe’ anlamlarına geliyor. Bu yüzden, denizcilerin eğitimsiz ve başıboş bir nefer topluluğu olduğu için Farsça ‘levend’ ismini aldıklarını düşünenler var, yukarıda yazmaya çalıştığım sebepler yüzünden katılamıyorum (Ayrıca, aleni bir küfrün denizcilere isim olması ihtimali de çok yüksek değil bana göre).

Doğuda fahişe olma kısmını da açıkladıktan sonra isterseniz bütün bunları yazmamın ilk sebebine gelelim: Semt ile denizcilerin ilişkisi nedir?

Leventler bu bahsettiğimiz başıbozuklukları, eğitimsizlikleri yüzünden artık Osmanlı’nın canına tak ettiği yıllarda (1700’lerin sonu, 1800‘lerin başı), daha fazla araz çıkarmamaları için kuş uçmaz kervan geçmez bir yerde eğitime alınıyorlar. Osmanlı’nın modern orduya geçiş sürecindeki ilk askeri eğitim binalarından biri olan bu mekana ise ‘Levent Kışlası’ deniyor haliyle. İşte o zamanların kuş uçmaz kervan geçmez yeri şimdinin Levent semti. Olay buymuş özetle.

Velhasıl, günün birinde Levent metrosunda indiğimizde levyenin, doğudan gelen adamlar olan marino di levanti’nin, leventin ve levendin hikayesini belki hatırlarız diye anlatayım dedim.

Yüz numaranın hikayesi

Bu seferki kelime ve hikayesi, dilin bazen açıklayabileceğiniz kurallarla değil, sadece anlatabileceğiniz hikayelerle geliştiğine dair süper bir örnek.

Magazin dünyası

‘Magazin’ kelimesinin aynı anda hem şarjör, hem de dergi anlamına gelmesinin acayipliğine takmıştım geçenlerde. Meğer cevap aslında yine buralara dayanıyormuş.

İngilizce sözlüklere göre kelimenin İngilizce’ye girmesi 14. yüzyıl civarlarına denk geliyor ve doğudan geliyor (Doğudan bilim ve ticari mallar almanın zirvede olduğu zamanlar. Arapça /xazn/ kökünden geliyor (baştaki x’i gırtlaktan gelen ‘ağır ğ’ gibi okuyunuz); yani depolamak, saklamak, ambar, vs. Yani bildiğiniz ‘hazne’, ‘mahzen’, ‘hazine’ ile aynı kökten. Hatta ‘hazine’nin çoğul şekli olan ‘mehazin’ gibi bir kelimeden geçti muhtemelen. 

Daha batıya Yunanistan ve İtalya üzerinden giden kelimemiz, Fransa’da ‘magasin’ olarak hayat buluyor, oradan da ‘silah ambarı’ manasını sırtlanarak İngilizce’ye geçiyor. Böylece 18. yüzyıl civarında ‘Beyefendilerin Mühimmat Deposu’ gibi bir şekilde çevirebileceğimiz ‘Gentlemen’s Magazine’ isimli bir mecmua sayesinde ise ismine bir de ‘süreli yayın’ anlamını katıyor (muhtemelen ‘bilgi deposu’ alt anlamını da sahiplenerek tabii).

Velhasıl, hem depolamak, hem de mühimmat anlamlarını taşıyan bu güzide kelimeyi, hem silah şarjörü, hem dergi, hem de kameranın film kutusu şekillerinde görebiliyorsak, sebebi Arapça’nın ‘hazine’sidir diyebiliriz rahatlıkla.

Son dakika haberi: Türkçe’deki ‘mağaza’nın kökü de /xazn/ imiş, kelimenin İtalyanca’sının Yunanca çoğulu ‘mağazia’dan devşirmeymiş…

Ulan amma dolanmış yine geri dönmek için…

diyor ki…

Şu adam ekmek, domates, tuz yediği icin güzel değildir. İyi uykularının, bahtiyarlığının sebebi yalnız ekmek, domates, tuz olamaz. Ekmek, domates, tuzda bahtiyarlığın sırrı ile vitaminleri yoktur. İyi, basit insanlar da levrekleri yumurta ile kızartıp kuzu kaburgasının leziz etini francala ile yerken şarap içebilir. Bol, çeşitli salatalardan atıştırabilir. Bu, güzel rüyalara mani değildir. Bilakis, levreklerde, şaraplarda, pirzolalarda güzel rüyaları süsleyecek malzeme bol boldur. Kime söylüyorsun? Yol amelelerinin, toprak kazıcıların, alınlarını şahadet parmağıyla silip terlerini sildikleri anda bir çınar gölgesinde böylece düşünüp kalıyorum.

Bir dost bulsam, onunla düşündüklerimi münakaşa edebilsem, ne iyi olurdu! Yalanı, gerçeği, iyiliği, fenalığı… mevzu dolu kardeşlik!

Sait Faik

Ovada gece

Aşık sazı döşüne çekti. Sazın üstüne yumuldu. Ver etti. Saz diller döktü, Aşık söyledi. Bir sesi vardı Aşığın, hani Veysel’in sesi gibi, adamı yakan. Aşık söyledi, ötekiler dondular kaldılar. Ağızlarından ahtan başka bir şey çıkmadı.

Sonra Aşık coştu. Ver etti sazın döşüne. İyice sazın üstüne yumuldu, bir topak kaldı. Beş yaşındaki bir çocuk kadar kaldı. Gür yanık sesi gecenin karanlığında dalga dalga tekmil ovayı dolduruyordu. İniyor, çıkıyor, kızıyor, ağlıyordu.

Ta şafağa kadar söyledi. Tanyeri sırmalanır, seferin yelleri eserken sazını usulca yanına koydu. Ondan sonra da ağzını açıp bir söze varmadı. Yalnız yüzü rahat, mutlu bir ışıltı içindeydi.

‘Aşık,’ dediler, ‘Allah acı göstermesin, yokluk göstermesin sana. Tuttuğun altın olsun.’

Yaşar Kemal - Hüyükteki Nar Ağacı

Çakırkeyif kokteyller

Herkesin bildiği gibi ‘çakırkeyif’ veya ‘çakırkeyf’, yarı sarhoşluk gibi bir anlama geliyor, ve sofralarda en kararında doz kabul ediliyor. Ancak bu birleşik isimde ‘çakır’ kelimesinin ne işi var? Kelime daha çok parlaklık, ışıltı gibi, yıldırım çakmasının ışığını hatırlatıcı anlamlara sahip, ‘çakır gözlü’ olmak da buradan gelme.  

Bir sürü romantik içki masası açıklaması mevcut yine, genelde gözlerdeki ışığa odaklanan, ama şimdiye kadar okuyabildiğim en ilginç ‘çakırkeyf’ açıklaması Sevan Nişanyan’dan geldi: 

Çakırkeyif’teki çakır “alaca mavi renk” anlamındaki çakır değil, şarabın asıl Türkçe adı olan çakır. Çakır ta 11. yüzyılda Orta Asya Türkçesinde yaygın olarak kullanılan bir sözcük. Türkiye Türkçesinde de galiba 16. veya 17. yüzyıl dolaylarına dek şarabın halk arasındaki normal adı olarak kalmış. 18. yüzyıl başında tarihçi Naima çakır kelimesini kullanınca “kâse-i hamr demektir” diye açıklama gereğini duyduğuna göre o tarihte artık eskimiş olmalı. 

Gayet makul bir açıklama olmasına rağmen aklımı karıştıran başka bir şeye de A. Tietze’nin etimoloji lugatında denk geldim, ki aslında çocukluğumdan hatırladığım bir şey olduğunu da hayretle fark ettim:

Çakır: Karışık, yarım, tam değil; çakır pilav (bulgur ve pirincin karıştırıldığı pilav), çakır su (yağmurdan sonra akan bulanık dere suyu), karışık içki.

Yani aslında Sevan hocanın açıklamasının yanında çakırın böyle de bir anlamının olması, ‘çakırkeyf’in illa da şaraba değil, aslında ‘kafa karışıklığı’na gönderme yapan bir kelime olabileceğinin de sinyali.

‘İyi de arkadaş, çakır diye alıcı kuş var, onu n’apıyoruz, bu hayvanın nesi karışık?’ denirse, ona da şöyle bir açıklama var: Aslen bu kuşun adı çakırdoğan, yani doğan ile atmaca arasında bir kuş olarak kabul ediliyor, o yüzden ‘yarı doğan’ manasında çakırdoğan denmiş.

Aslında yazıya başlarken ‘çakırkeyifteki çakır kelimesi şarap demekmiş’ bilgisine ve sonucuna gelmeyi hedefliyordum ama; ‘çakır su, çakırdoğan, çakır pilav  ve karışık içki’ quarteti işi karıştırdı. 

Velhasıl o sonuca gelemedik ama en azından ‘kokteyl’ dediğimiz şeye çok uzak değilmişiz, onu anlamış olduk sanırım.